Historia e komunitetit arbëresh në Itali nuk është vetëm një histori mbijetese e gjuhës dhe traditave, por edhe një histori kontributi të jashtëzakonshëm në majat e intelektit evropian. Një nga figurat më emblematike të shekullit XX në fushën e drejtësisë është padyshim Konstandin Mortati (Costantino Mortati, 1891-1985).
I lindur në fshatin arbëresh Civita (Çivita) në Kalabri, Mortati nuk i harroi kurrë rrënjët e tij shqiptare, ndërkohë që u ngjit në majat më të larta të sistemit juridik italian.
Babai i Kushtetutës së pasluftës Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore dhe rënies së fashizmit, Italia kishte nevojë për një rinisje të plotë. Në vitin 1946, Mortati u zgjodh anëtar i “Asamblesë Kushtetuese”, ku luajti një rol kyç si pjesë e “Komisionit të të 75-ve”. Ai ishte mendja pas parimeve kryesore që sot garantojnë lirinë dhe ndarjen e pushteteve në Itali.
Teoria që revolucionarizoi Drejtësinë Botërore Mortati njihet ndërkombëtarisht për teorinë e tij të “Kushtetutës Materiale”. Sipas tij, një shtet nuk mbahet vetëm nga fjalët e shkruara në letër, por nga forcat shoqërore dhe politike që mbrojnë ato parime. Kjo teori mbetet edhe sot një gur themeli në studimet juridike në mbarë botën, përfshirë universitetet tona.
Nga Kalabria në Gjykatën Kushtetuese Karriera e tij arriti kulmin në vitin 1960, kur ai u emërua Gjyqtar i Gjykatës Kushtetuese të Italisë. Gjatë gjithë jetës së tij si pedagog dhe jurist, ai u vlerësua si një “gjeni i së drejtës”, duke dëshmuar se gjenetika shqiptare ka prodhuar mendje që kanë drejtuar fatet e shteteve të mëdha.
Civita: Vendlindja që ruan shpirtin shqiptar Mortati rriti hapat e tij të parë në Civita (Çivita), një nga fshatrat më piktoreskë të Italisë jugore. Ky vendbanim arbëresh, i vendosur mbi kanionet e lumit Raganello, ruan edhe sot me xhelozi gjuhën “Arbërisht”, ritet bizantine dhe veshjet tradicionale. Ky mjedis ku lindi profesori i madh, ishte pikërisht vendi ku ai ushqeu ndjenjën e lirisë dhe të drejtësisë që më vonë do t’ia dhuronte të gjithë popullit italian.
Sot, emri i Konstandin Mortatit shërben si një urë krenarie midis dy brigjeve të Adriatikut, duke na kujtuar se kontributi shqiptar në qytetërimin evropian është i thellë dhe i palëkundur.
