Nëse Konstandini ishte vizionari që pa të ardhmen te kryqi, Diokleciani (Gaius Aurelius Valerius Diocletianus) ishte “grushti i hekurt” që ndaloi rënien e Romës në humnerë. Ai përfaqëson kulmin e asaj që historianët e quajnë “Rilindja Ilire” e Perandorisë. Ai nuk ishte thjesht një ushtarak; ai ishte një menaxher i krizave. Kur ai erdhi në pushtet, Roma ishte në “Krizën e Shekullit të Tretë” – perandorët vriteshin çdo disa muaj, ekonomia ishte në rënie të lirë dhe kufijtë ishin si shoshë.
1. Nga Prangat te Purpura
Diokleciani lindi rreth vitit 244 pas Krishtit në Salona (pranë Splitit të sotëm, në Kroaci). Origjina e tij ishte më e ulëta e mundshme: i biri i një skllavi të liruar. Por në shekullin III, ushtria romake ishte e vetmja rrugë ku merita vlente më shumë se prejardhja. Si një ilir trupmadh, i disiplinuar dhe me një inteligjencë strategjike të rrallë, ai u ngjit me shpejtësi në gradat ushtarake derisa u shpall Perandor nga ushtarët e tij në vitin 284.
2. Tetarkia: Ndarja e Pushtetit dhe Shpirti Ilir si Mburojë
Diokleciani bëri diçka që asnjë perandor para tij nuk guxoi: e ndau perandorinë katërshesh. Ai krijoi Tetarkinë (qeverisjen e katërve), ku dy “Augustë” dhe dy “Cezarë” qeverisnin pjesë të ndryshme. Ai vetë mbajti Lindjen, por gjithmonë duke pasur në krah gjeneralë të tjerë ilirë (si Maksimiani dhe Galeri).
Për sigurinë, ai krijoi një ndarje të re të ushtrisë: Limitanei (ushtarët e kufirit, shumë prej tyre ilirë që mbronin shtëpitë e tyre) dhe Comitatenses (ushtria elitë). Kjo strukturë e mbajti perandorinë gjallë edhe për dy shekuj të tjerë.
3. “Dominus” dhe Ekonomia e Hekurt
Diokleciani i dha fund periudhës së “Principatit” dhe nisi “Dominatin”. Ai kërkonte të thirrej Dominus (Zot) për të rritur prestigjin e perandorit. Në ekonomi, ai nxori “Ediktin mbi Çmimet Maksimum”, një tentativë e parë në histori për të ndaluar inflacionin duke caktuar me ligj çmimet e grurit dhe rrogat. Ai ishte njeriu që e ktheu shtetin romak në një makinë efikase dhe të centralizuar. Filozofia e tij ishte: Rendi para Lirisë.
4. Persekutimi i Madh dhe Paradoksi i Krishterë
Për historinë e krishterimit, Diokleciani mbetet një figurë e errët. Duke dashur të kthehej te vlerat e vjetra romake për të bashkuar perandorinë, ai nisi “Persekutimin e Madh” në vitin 303. Ironia e historisë është se pikërisht strukturat e forta që ai ndërtoi, do të përdoreshin pak vite më vonë nga Konstandini për ta bërë krishterimin fe globale.
5. Pensioni në Split: Mbjellja e Lakrave në Pallat
Ajo që e bën Dioklecianin unik është fundi i tij. Në vitin 305, ai u bë i pari perandor romak që dha dorëheqjen vullnetarisht. U tërhoq në vendlindjen e tij në Dalmaci, brenda Pallatit të Dioklecianit në Split – një kështjellë-qytet madhështore e ndërtuar me gurin e bardhë të Bracit. Kur rivalët e thirrën të kthehej në pushtet, ai u dha përgjigjen e famshme:
“Sikur të shihnit lakrat që kam mbjellë me duart e mia në kopshtin tim në Split, nuk do të më kërkonit kurrë të kthehesha në pushtet.”
Ky veprim tregon se për të, pushteti ishte një barrë dhe detyrë, jo një qëllim në vete. Ai ishte “Dardan” ose “Dalmat” në shpirt: i ashpër, i drejtpërdrejtë dhe i lidhur pas tokës.
6. Trashëgimia: Një Katedrale brenda Mauzoleut
Diokleciani vdiq i qetë në pallatin e tij rreth vitit 311. Ironia e fundit? Mauzoleu i tij, i ndërtuar nga persekutuesi i krishterëve, u shndërrua në Katedralen e Shën Dujes, katedralja më e vjetër në botë që përdor ende strukturën e saj origjinale. Sot, Pallati i tij në Split është dëshmia më e madhe fizike e një perandori romak që ka mbetur pothuajse e paprekur, një monument i përjetshëm i gjenialitetit ilir.
