Në analet e historisë shqiptare të shekullit XX, emri i Abaz Kupit (1892–1976), i njohur gjerësisht si Bazi i Canës, zë një vend unik si figura që bashkoi traditën e burrit të malit me diplomacinë e lartë ushtarake. Ai mbetet simboli i rezistencës së parë të armatosur kundër fashizmit dhe mbrojtësi më besnik i institucionit të Monarkisë.
1. Heroi i 7 Prillit: Plumbat e parë në Durrës
Karriera historike e Abaz Kupit kulmoi në agimin e 7 prillit 1939. Ndërsa makineria luftarake e Benito Musolinit po zbarkonte në brigjet shqiptare, Abaz Kupi, me gradën e majorit të xhandarmërisë, organizoi një qëndresë heroike në portin e Durrësit.
Me një grup vullnetarësh dhe ushtarësh besnikë, ai u bë i vetmi komandant që priti pushtuesin me zjarr. Kjo betejë, ndonëse e pabarabartë, pati një rëndësi jetike morale: ajo dëshmoi para botës se Shqipëria nuk po dorëzohej pa gjak. Pas rënies së Durrësit, ai u largua në ekzil, por vetëm për t’u rikthyer si organizator i lëvizjes guerile.
2. Konferenca e Pezës dhe Përpjekjet për Bashkim
Në vitin 1941, Kupi u rikthye në malet e Shqipërisë së Mesme, duke u bërë një nga faktorët kryesorë të rezistencës antifashiste. Ai luajti një rol vendimtar në Konferencën e Pezës (16 shtator 1942), ku u arrit një marrëveshje formale bashkimi mes nacionalistëve dhe komunistëve në luftën kundër pushtuesit.
Si anëtar i Këshillit të Përgjithshëm Nacional-Çlirimtar, Kupi përfaqësonte krahun nacionalist që kërkonte një Shqipëri të lirë, por që respektonte rendin kushtetues të paraluftës.
3. Themeli i Lëvizjes së Legalitetit
Thellimi i ndikimit komunist dhe prishja e Marrëveshjes së Mukjes në vitin 1943, e detyruan Abaz Kupin të ndiqte një rrugë të pavarur. Më 21 nëntor 1943, në fshatin Zall-Herr, ai thirri Kuvendin që themeloi “Lëvizjen e Triumfit të Legalitetit”.
Objektivat e tij ishin të qarta:
-
Luftë kundër pushtuesit deri në çlirimin e plotë.
-
Rikthimi i Mbretit Zog I në fron si garanti i ligjshmërisë.
-
Mbrojtja e kufijve etnikë të Shqipërisë.
4. Bashkëpunimi me Aleatët dhe Misionet Britanike
Për shkak të influencës së tij të padiskutueshme në zonat e Krujës, Matit dhe Shqipërisë së Mesme, Abaz Kupi u bë partneri kryesor i misioneve ushtarake britanike (SOE). Oficerët anglezë, si Julian Amery dhe David Smiley, e përshkruanin atë si një udhëheqës karizmatik me autoritet absolut mbi malësorët.
Megjithatë, situata u ndërlikua kur ndihma e aleatëve filloi të anonte dukshëm nga partizanët komunistë, duke e lënë Kupin në një pozicion të vështirë mes luftës kundër gjermanëve dhe mbrojtjes nga sulmet e forcave të Enver Hoxhës.
5. Ekzili dhe Rezistenca Antikomuniste
Me triumfin e forcave komuniste në nëntor 1944, Abaz Kupi u detyrua të largohej nga Shqipëria me një varkë nga bregdeti i veriut. Në ekzil, ai u bë një nga shtyllat e Komitetit “Shqipëria e Lirë”, i mbështetur nga inteligjenca perëndimore (CIA dhe MI6) për operacionet e përmbysjes së regjimit komunist.
Deri në vdekjen e tij në Nju Jork më 9 janar 1976, ai mbeti lideri shpirtëror i monarkistëve shqiptarë dhe një kundërshtar i paepur i diktaturës.
Trashëgimia
Sot, Abaz Kupi nderohet si “Nderi i Kombit”. Ai vlerësohet si njeriu që tentoi të bashkonte traditën shqiptare me institucionet moderne shtetërore, duke mbetur një nga figurat më qëndresëtare të historisë sonë moderne.
