Jeta e Rexhë Metës është një dëshmi rrëqethëse e qëndresës njerëzore. I dëbuar nga serbët, i internuar nga fashistët dhe i dënuar me 27 vjet burg nga diktatura komuniste, ai mbetet simboli i intelektualit që nuk u thye asnjëherë.
“Roja me diplomë të Kembrixhit”
Ishin vitet ’80 kur në një prej ndërmarrjeve në Shkodër kishte mbërritur një ekip nga ministria në Tiranë për të konstatuar nivelin arsimor të punonjësve. Me humorin që karakterizon një shkodran, një punëtor i përgjigjet kështu inspektorit:
“Po ca thu mor zot… na e kena rojen me diplomë të Kembrixhit… imagjino ca bahet atje nalt te zyrat e drejtorisë….”
Nuk ishte thjesht humor. Roja i ndërmarrjes ishte vërtet Rexhë Meta, djali nga Vuthajt e Plavës, i diplomuar me medalje ari në një nga universitetet më prestigjioze të botës.
Takimi me Rose Wilder Lane dhe Rruga drejt Kembrixhit
Jeta e Rexhës ndryshoi kur takoi shkrimtaren e famshme amerikane Rose Wilder Lane, autore e librit “Majat e Shalës”.
-
Origjina: Rexha ishte refugjat nga Mali i Zi, i mbetur jetim në Shkodër pas dëbimit nga dhuna serbe.
-
Takimi: Për shkak të zotërimit të anglishtes, ai u bë shoqërues i Rozës në udhëtimin e saj në Dukagjin (1921).
-
Guximi: Rexha i shpëtoi jetën shkrimtares duke e mbajtur mbi një greminë. Kur ajo i ofroi para, ai refuzoi duke i thënë: “Ti vetëm shkruaj për Shqipërinë”.
-
Adoptimi: E mahnitur nga fisnikëria e tij, Roza e adoptoi. E regjistroi fillimisht në shkollën teknike “Harry Fultz” dhe më pas e dërgoi në Kembrixh.
-
Suksesi: Në vitin 1937, ai mbrojti doktoraturën në ekonomi me rezultate të shkëlqyera. Emri i tij u shënua në Librin e Artë të Universitetit të Kembrixhit.
Kalvari i Vuajtjeve: Fashizmi dhe Komunizmi
Pavarësisht shkëlqimit intelektual, fati i Rexhës ishte i lidhur me tragjeditë e kombit të tij:
-
Internimi Fashist (1940–1943): U internua në Itali si antifashist bashkë me familjen e tij.
-
Lidhja e Dytë e Prizrenit: Pas kthimit, u angazhua si delegat i Plavës dhe Gucisë për hartimin e programit kombëtar.
-
Diktatura Komuniste (1945–1972): U arrestua në fillim të vitit 1945. Fillimisht u dënua me vdekje si “armik i popullit”, kryesisht për shkak të qëndrimeve të tij patriotike për bashkimin e tokave shqiptare (ku ndikimi serb ishte i drejtpërdrejtë).
Përpjekjet e Rose Wilder Lane për Lirim
Nëna e tij adoptive nuk rreshti kurrë së kërkuari lirinë e tij.
-
Ndërhyrja Ndërkombëtare: Përmes autoriteteve angleze dhe amerikane, ajo arriti t’ia kthente dënimin me vdekje në 27 vjet burg.
-
Letra drejt Shtëpisë së Bardhë: Roza i shkroi personalisht Bess Truman (bashkëshortes së Presidentit amerikan) për ndihmë.
-
Presioni Komunist: Familja e këshilloi Rozën të tërhiqej, sepse sa më shumë ajo këmbëngulte, aq më shumë shtoheshin torturat ndaj Rexhës në burg.
Fundi i një Sage dhe Trashëgimia
Rose Wilder Lane ndërroi jetë në vitin 1968, pa e parë djalin e saj të lirë, por la amanet te djali i saj i dytë i birësuar, Roger Mac Bride, që të mos i ndalte kërkimet për Rexhën.
-
Vitet e Fundit: Rexha doli nga burgu pasi kreu dënimin e plotë. Punoi si roje në Shkodër dhe ndërroi jetë në vitin 1984.
-
Ribashkimi: Në vitin 1991, Roger Mac Bride arriti të lidhej me vajzën e Rexhës, Bora Rose. Ai e mori atë dhe familjen e saj në Florida, SHBA, ku jetojnë edhe sot.
Ky rrëfim bazohet në librin “Saga e dhimbjes” (2018) të autores Fatbardha Saraçi, bazuar në dëshmitë e Përtefe Lekës, bashkëshortes së Rexhë Metës.
